हे देवा, जग बदलण्यापूर्वी मन बदलण्याची शक्ती दे!

रत्नागिरीच्या भाविकाने
दैवत भैरवनाथला
घातलेली आर्त साद

कोकणात शिमगा सणाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. म्हणूनच कितीही अडचणी आल्या तरी कोकणी माणूस शिमगा सणाला त्याच्या ग्रामदैवताच्या दर्शनासाठी गावी जातोच. शिमगा सणानिमित्त ग्रामदैवताच्या पालख्या निघतात. ढोलताशांचा गजर होतो. सनईचे मंजूळ स्वर मनाला मंत्रमुग्ध करतात. चौघडे निनादतात. त्या मंत्रमुग्ध वातावरणात हा कोकणी भाविक तल्लीन होऊन त्याच्या दैवताची पालखी खांद्यावर घेऊन नाचवतो. दैवताच्या पालखीची मिरवणूक काढतो.
शिमग्यानिमित्त पेटलेल्या होळीच्या ज्वालेत आपल्यातील अहंकाराचा, द्वेषाचा नाश करतो आणि शिमग्यापाठोपाठ नवचैतन्य घेऊन येणाऱ्या चैत्र मासाप्रमाणे मनाला नवचैतन्याची उभारी देण्याची प्रार्थना करतो. ग्रामदैवताच्या आशीर्वादाचा प्राणवायू घेऊन तो पुन्हा आपल्या नोकरी-धंद्यावर रुजू होतो. अशीच साद घातली आहे एका भाविकाने त्याचे दैवत भैरवनाथला.

देवा भैरवनाथा, तुझं स्मरण म्हणजे केवळ नावाचा उच्चार नाही; ती एक अंतर्मनात घडणारी जागृती आहे. जसं गडद रात्रीत अचानक वीज चमकावी आणि क्षणभर सगळं विश्व स्पष्ट दिसावं, तसंच तुझं अस्तित्व आहे.
तू भीती निर्माण करणारा नाहीस; तू अज्ञानाची झोप मोडणारा आहेस.
तुझ्या आणि जोगेश्वरी मातेच्या मिलनाचा प्रसंग हा इतिहासातला प्रसंग नव्हता; तो सृष्टीच्या गूढ तत्त्वांचा संवाद होता.
शक्ती आणि शिव, मर्यादा आणि स्वातंत्र्य, क्रोध आणि करुणा या सर्वांचा समतोल ज्या क्षणी साधला गेला, त्या क्षणी ब्रह्मांडाने एक खोल श्वास घेतला. पण प्रत्येक दिव्य मिलनापूर्वी एक परीक्षा असतेच. तक्षक राजाचा विरोध ही केवळ व्यक्तीची भूमिका नव्हती; तो अहंकार आणि समर्पण यांच्यातील संघर्ष होता.
शिवपुत्राला स्वीकारणं म्हणजे वैराग्य,अनासक्ती आणि सत्य स्वीकारणं. पण ज्याला राजसत्ता, प्रतिष्ठा आणि अहंकार यांची सवय असते, त्याला वैराग्याचा मार्ग कठीण वाटतो. म्हणूनच तक्षक राजा तुझ्या तेजाला विरोध करत राहिला. पण देवा, सत्याला सिद्ध होण्यासाठी संघर्षाची गरज असते आणि त्या संघर्षात तुझं रौद्र रूप प्रकट झालं.
ते रौद्र रूप विनाशाचं नव्हतं. ते अज्ञानाच्या आवरणाला फाडून टाकणारं होतं.
तू काशीचा कोतवाल आहेस; पण या पदाचा अर्थ केवळ शहराचा रक्षक असा नाही. काशी म्हणजे चेतनेचं केंद्र, आत्मज्ञानाचा दीप. त्या ज्ञानाच्या द्वारावर तू प्रहरी बनून उभा आहेस. तुझ्या दर्शनाशिवाय शिवदर्शन पूर्ण होत नाही, यामागे गूढ अर्थ आहे. जोपर्यंत मनातील अहंकाराचा नाश होत नाही, तोपर्यंत परमसत्याचं दर्शन होत नाही.
तू त्या अहंकाराचा पहिला संहारक आहेस.
भोलेनाथ विश्वावर करुणेचा वर्षाव करतात. पापी असो वा पुण्यवान; ते सर्वांना स्वीकारतात. पण त्या अपरंपार करुणेत कधी कधी शिस्त हरवते तेव्हा तू,त्यांच्या जटेतून प्रकटलेला जागृत संकल्प, मर्यादेची आठवण करून देतोस.
तुझं अस्तित्व म्हणजे करुणेला दिशा देणारी कठोरता आहे. करुणा अंध झाली तर अधर्म वाढतो, आणि कठोरता करुणेशिवाय आली तर न्याय निर्दयी होतो. तू या दोघांमधला संतुलित सेतू आहेस.
तुझ्या रौद्रतेची भीती वाटते ती दुष्टाला; पण भक्ताला तुझ्यात एक वेगळीच शांतता दिसते. कारण तुझा क्रोध व्यक्तीवर नसतो—तो प्रवृत्तीवर असतो. तू मनुष्याचा नाही, मनातील अंधाराचा विरोधक आहेस. म्हणूनच तुझ्या चरणी येताना माणूस घाबरत नाही; उलट त्याला स्वतःच्या दोषांची जाणीव होते. तुझं रौद्र रूप म्हणजे, आत्मपरीक्षणाचा आरसा आहे. जोगेश्वरी मातेचा सहवास तुझ्या अस्तित्वाला अधिक गूढ बनवतो.
ती माया आहे, संवेदना आहे. निर्मितीची शक्ती आहे.आणि तू आहेस मर्यादा, शिस्त,आणि रक्षण. तिच्याशिवाय तुझं रौद्र रूप उग्र ठरलं असतं आणि तुझ्याशिवाय तिची करुणा असुरक्षित ठरली असती. तुमचं एकत्र अस्तित्व म्हणजे, विश्वाला दिलेला एक शाश्वत संदेश…
“प्रेमाला संरक्षण हवं,आणि संरक्षणाला प्रेमाची दिशा हवी.”
तुझ्या हातातील दंड हा फक्त शिक्षा देणारा नाही;
तो जागृतीचा दंड आहे. त्याचा एक फटका बाह्य अधर्मावर पडतो, तर दुसरा अंतर्मनातील आळस, मोह आणि भ्रम यांना जागं करतो. तुझा दंड म्हणजे स्मरण.
या विश्वात तुझ्यामुळेच शाश्वत न्याय आहे.
कलियुगातला काळ गोंधळाचा आहे. त्यामुळे बाहेर आवाज खूप आहे, पण अंतःकरणात शांतता कमी होत चालली आहे. धर्माचं नाव घेतलं जातं, पण धर्माची अनुभूती हरवते आहे. अशा वेळी तुझं स्मरण म्हणजे मनाला लाभलेली शांती असते!
तू केवळ देवालयात वसलेला नाहीस; जेव्हा एखादा मनुष्य अन्यायाविरुद्ध उभा राहतो, जो सत्यासाठी एकटा लढतो तेव्हा तू त्या क्षणी प्रकट होतोस.

तुझा धाक हीच भक्तांवर केलेली कृपा असल्यामुळे ती चुकीला नकार देते. त्यामुळे तुझी पूजा केवळ मंत्रांनी होत नाही; ती धैर्याने, प्रामाणिकतेने आणि मर्यादेच्या पालनाने होते.
देवा भैरवनाथा,
तुझं अस्तित्व हे एक सतत चालणारं ध्यान आहे.
ज्यात रौद्रता ही बाह्य आवरण आहे आणि आत खोलवर करुणेचं शांत सरोवर आहे. जो तुझ्या बाह्य रूपावरच थांबतो, त्याला भीती दिसते; पण जो तुझ्या अंतरंगात डोकावतो, त्याला संरक्षणाची अनुभूती मिळते.
तुझ्या चरणी शेवटी एकच मागणे…
भीषण कलियुगात जग बदलण्यापूर्वी मन बदलण्याची शक्ती दे!
अधर्म नष्ट करण्यापूर्वी अहंकार नष्ट करण्याची जाणीव दे!!
आणि तुझ्या जागृत दृष्टीखाली आम्हा सर्वांना मर्यादा, शिस्त आणि सत्याच्या मार्गावर चालण्याची बुद्धी दे!!!
देवा,
तू केवळ काशीचा रखवालदार नाहीस,
तू प्रत्येक जागृत अंतःकरणाचा अदृश्य प्रहरी आहेस.
–रुपेश चवंडे..✍️